Nowy zarząd spółki produkcyjnej, powołany po zmianie właściciela, przegląda dokumenty finansowe i odkrywa serię przelewów do podmiotu powiązanego z byłym prezesem, wykonanych bez wymaganej zgody rady nadzorczej. Strata sięga kilku milionów złotych, a majątek osobisty byłego prezesa prawdopodobnie nie wystarczy na jej pokrycie. W takiej sytuacji ubezpieczenie D&O, kojarzone zwykle wyłącznie z ochroną menedżerów, może okazać się dla samej spółki najpewniejszą drogą do odzyskania pieniędzy. W artykule wyjaśniamy, jak spółka może skorzystać z takiej polisy, co musi wykazać w sporze i dlaczego ubezpieczyciele odmawiają wypłaty.
Polisa, która działa w dwie strony
Osoby szukające odpowiedzi na pytanie, czym jest ubezpieczenie odpowiedzialności władz spółki, zwykle trafiają na opisy ochrony prywatnego majątku menedżerów. To prawda, ale tylko połowa obrazu. Polisa D&O obejmuje odpowiedzialność cywilną członków organów za szkody wyrządzone przy wykonywaniu obowiązków, a jedną z najczęstszych poszkodowanych jest właśnie spółka, którą ci menedżerowie kierowali.
Dla spółki ma to duże znaczenie praktyczne. Nawet wygrany proces przeciwko byłemu członkowi zarządu niewiele daje, jeśli dłużnik nie ma majątku wystarczającego do spłaty. Ubezpieczyciel jest natomiast dłużnikiem wypłacalnym, więc dochodzenie roszczenia w granicach sumy ubezpieczenia daje realną szansę na odzyskanie środków. Warto przy tym pamiętać, że poszkodowany może w przypadku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej kierować roszczenie bezpośrednio do ubezpieczyciela.
Najpierw dokumenty – co jeśli nikt nie wie, gdzie jest polisa?
Po zmianach kadrowych zdarza się, że nowy zarząd nie wie nawet, czy spółka miała polisę D&O, a jeśli tak, to u kogo i na jakich warunkach. Brak dokumentu nie przekreśla jednak możliwości skorzystania z ochrony. W pierwszej kolejności warto poprosić dział księgowości o odszukanie przelewów składek, bo w ich tytułach zwykle widnieje numer polisy i dane ubezpieczyciela. Jeśli te informacje są znane, spółka jako ubezpieczający może wystąpić do ubezpieczyciela o kopię umowy i ogólnych warunków ubezpieczenia. Pomocny bywa też kontakt z brokerem, który obsługiwał spółkę.
Ustalenie, która polisa obowiązywała, wymaga uwagi. Większość umów D&O działa w systemie zgłoszenia roszczenia, więc często znaczenie ma polisa aktualna w chwili zgłoszenia roszczenia, a nie ta, która obowiązywała w dniu wykonania przelewów. Do tego dochodzi data retroaktywna, która określa, od kiedy działania menedżerów są objęte ochroną.
Co trzeba wykazać w sporze?
Odpowiedzialność członka zarządu wobec spółki opiera się na przepisach Kodeksu spółek handlowych, które przewidują obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem albo umową spółki. Spółka dochodząca roszczenia, w tym wobec ubezpieczyciela, musi wykazać kilka elementów:
- istnienie umowy ubezpieczenia obejmującej danego członka organu i okres, którego dotyczy roszczenie;
- działanie lub zaniechanie członka zarządu sprzeczne z prawem albo postanowieniami umowy spółki lub statutu;
- szkodę, obejmującą rzeczywistą stratę, a w niektórych przypadkach także utracone korzyści;
- związek przyczynowy między zachowaniem menedżera a szkodą.
Spółce sprzyja domniemanie winy członka organu. To menedżer, chcąc uwolnić się od odpowiedzialności, musi wykazać, że nie ponosi winy, a nie spółka udowadniać jego zawinienie. Nie zwalnia to jednak z obowiązku starannego udokumentowania pozostałych przesłanek, zwłaszcza wysokości szkody.
Kogo pozwać?
Spółka ma do wyboru kilka strategii procesowych, a każda z nich ma swoje mocne i słabe strony. Decyzja zależy od wysokości szkody, sumy ubezpieczenia, sytuacji majątkowej menedżera i stanowiska ubezpieczyciela.
| Pozwany | Zalety | Ryzyka |
|---|---|---|
| Tylko członek zarządu | Brak sporu o zakres polisy na etapie procesu | Wyrok może okazać się trudny do wyegzekwowania |
| Tylko ubezpieczyciel | Wypłacalny dłużnik i krótsza droga do pieniędzy | Spór o wyłączenia i zakres ochrony |
| Członek zarządu i ubezpieczyciel łącznie | Możliwość dochodzenia nadwyżki ponad sumę ubezpieczenia od menedżera | Bardziej złożony proces i dłuższe postępowanie |
Jeśli spółka pozwie wyłącznie byłego członka zarządu, ten sam może podjąć działania, żeby ubezpieczyciel włączył się do procesu. Często jest to dla niego wręcz konieczne, bo warunki polisy zwykle wymagają informowania ubezpieczyciela o roszczeniach i współpracy przy obronie.
Dlaczego ubezpieczyciele odmawiają wypłaty?
Uzyskanie świadczenia z polisy D&O rzadko odbywa się bez sporu. Ubezpieczyciele szczegółowo analizują okoliczności sprawy i treść umowy, a sądy w części spraw przyznają im rację. Szerzej o orzecznictwie w tym zakresie i o przesłankach piszą eksperci na jdp-law.pl. Najczęściej powtarzające się argumenty ubezpieczycieli dotyczą kilku kwestii.
Pierwszą są terminy zgłoszenia. Spóźnione zgłoszenie szkody może prowadzić do zmniejszenia świadczenia, a zgłoszenie roszczenia po terminie przewidzianym w umowie bywa podstawą odmowy. Drugą są okoliczności znane przed zawarciem umowy, które nie zostały ujawnione ubezpieczycielowi. Trzecią stanowią wyłączenia, zwłaszcza dotyczące szkód wyrządzonych przestępstwem, kar i grzywien oraz odpowiedzialności przyjętej umownie ponad zakres wynikający z przepisów.
Osobną kwestią jest wina menedżera. Przepisy Kodeksu cywilnego co do zasady wyłączają odpowiedzialność ubezpieczyciela za szkody wyrządzone umyślnie, a przy rażącym niedbalstwie odszkodowanie się nie należy, chyba że umowa stanowi inaczej. Wiele polis D&O rozszerza ochronę na rażące niedbalstwo, dlatego przed oceną szans w sporze warto dokładnie sprawdzić, jak umowa reguluje tę kwestię.
Scenariusz z przelewami bez zgody rady
Wróćmy do spółki z wprowadzenia. Ubezpieczyciel może twierdzić, że przelewy nie naruszały przepisów prawa, a jedynie wewnętrzne procedury. Spółka może jednak wykazać, że były sprzeczne ze statutem wymagającym zgody rady nadzorczej, co mieści się w przesłankach odpowiedzialności członka zarządu. Jeśli działanie prezesa da się zakwalifikować jako rażące niedbalstwo, a polisa obejmuje tę postać winy, roszczenie wobec ubezpieczyciela ma realne podstawy. Gdyby natomiast okazało się, że prezes działał umyślnie na szkodę spółki, ochrona najpewniej by nie zadziałała.
Plan działania dla spółki
Po wykryciu szkody wyrządzonej przez członka organu czas ma duże znaczenie, bo terminy w umowie ubezpieczenia mogą biec niezależnie od przygotowań do procesu. Bezpieczniej jest postępować według uporządkowanego planu:
- Zabezpieczyć dokumentację związaną z kwestionowanymi decyzjami, w tym uchwały, korespondencję i potwierdzenia przelewów.
- Ustalić, jaka polisa obowiązywała i jakie terminy zgłoszenia przewiduje.
- Zgłosić roszczenie członkowi zarządu i ubezpieczycielowi w formie pozwalającej udowodnić datę zgłoszenia.
- Oszacować wysokość szkody, w razie potrzeby z udziałem biegłego rewidenta lub doradcy finansowego.
- Przeanalizować wyłączenia i postanowienia dotyczące winy, zanim spółka zdecyduje o strategii procesowej.
- Rozważyć, czy w sprawie nie zachodzą przesłanki zawiadomienia o przestępstwie i jak wpłynie to na roszczenie z polisy.
Perspektywa menedżera
Dla członka zarządu, wobec którego spółka wysuwa roszczenia, polisa jest źródłem finansowania obrony, ale tylko wtedy, gdy przestrzega jej warunków. Zgłoszenie roszczenia ubezpieczycielowi niezwłocznie po jego otrzymaniu i uzgadnianie z nim kroków procesowych chroni menedżera przed zarzutem naruszenia obowiązków umownych. Samodzielne zawarcie ugody bez zgody ubezpieczyciela może natomiast pozbawić go możliwości jej sfinansowania z polisy.
Niezależnie od tego, po której stronie sporu stoi czytelnik, warto sięgnąć po pełną treść umowy i ogólnych warunków, zanim zapadną pierwsze decyzje. Spółki, które jeszcze nie mają polisy lub nie znają jej szczegółów, mogą potraktować ten temat jako sygnał do przeglądu dokumentów i sprawdzenia, czy ochrona odpowiada ich realnym ryzykom.
