Zgodność z przepisami bez fikcji - na czym polega praca doradcy?

Zgodność z przepisami bez fikcji – na czym polega praca doradcy?

W firmie produkcyjnej zatrudniającej osiemdziesiąt osób jeden z magazynierów zgłasza przełożonemu, że kierownik zmiany przyjmuje drobne „prezenty” od dostawcy w zamian za szybsze odbiory towaru. Przełożony nie wie, czy powinien sprawę wyjaśnić sam, przekazać ją zarządowi, czy może istnieje na to jakaś procedura, o której nikt mu nie powiedział. Właśnie w takich chwilach okazuje się, czym w praktyce jest doradztwo compliance, czyli pomoc w budowaniu zasad, dzięki którym firma działa zgodnie z prawem i własnymi standardami, a pracownicy wiedzą, jak reagować na nieprawidłowości. W artykule wyjaśniamy, czym zajmuje się doradca w tym obszarze, jak wygląda współpraca krok po kroku i w jakich sytuacjach warto sięgnąć po wsparcie z zewnątrz.

Czym w praktyce zajmuje się doradca do spraw zgodności?

Compliance bywa kojarzone z obszernymi kodeksami etyki i szkoleniami odhaczanymi raz w roku. W rzeczywistości chodzi o zarządzanie ryzykiem naruszenia przepisów, które w każdej branży wygląda nieco inaczej. Doradca pomaga ustalić, które regulacje mają dla firmy największe znaczenie, i zaprojektować procedury, które pozwolą je przestrzegać. Najczęściej jego praca dotyczy takich obszarów jak:

  • przeciwdziałanie korupcji i konfliktom interesów;
  • ochrona sygnalistów i obsługa zgłoszeń wewnętrznych;
  • ochrona danych osobowych zgodnie z RODO;
  • przeciwdziałanie praniu pieniędzy w branżach objętych tym obowiązkiem;
  • prawo konkurencji, w tym kontakty z konkurentami i polityka cenowa;
  • sankcje międzynarodowe i kontrola obrotu towarami podwójnego zastosowania;
  • cyberbezpieczeństwo i nowe obowiązki związane z wykorzystaniem sztucznej inteligencji.

Nie każda firma potrzebuje wszystkich tych elementów. Sklep internetowy z odzieżą będzie miał inne ryzyka niż spółka handlująca elektroniką z kontrahentami spoza Unii Europejskiej, a jeszcze inne biuro rachunkowe objęte przepisami o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy.

Program na papierze a program, który działa

Częstym problemem jest tzw. compliance papierowe. Firma ma kodeks postępowania, regulamin zgłoszeń i politykę antykorupcyjną, ale dokumenty leżą w folderze, którego nikt nie otwiera. Pracownicy nie wiedzą, gdzie zgłosić wątpliwość, a zarząd nie otrzymuje żadnych informacji o ryzykach.

Taki stan bywa bardziej niebezpieczny niż brak dokumentów, bo daje złudne poczucie bezpieczeństwa. Organy kontrolne i sądy coraz częściej oceniają, czy procedury faktycznie działały, a nie tylko czy zostały spisane. Dlatego rzetelny doradca zaczyna od pytań o codzienną praktykę, np. kto zatwierdza płatności dla nowych dostawców, jak handlowcy rozliczają wydatki reprezentacyjne czy co dzieje się ze zgłoszeniem przesłanym na skrzynkę mailową działu kadr.

doradztwo compliance

Od czego zaczyna się współpraca?

Projekty compliance różnią się skalą, ale większość z nich przebiega według podobnego schematu. Przydatne jest rozumienie poszczególnych etapów, bo pozwala to lepiej zaplanować czas zespołu i budżet:

  1. Diagnoza ryzyk, czyli ustalenie, które przepisy i obszary działalności niosą największe zagrożenie dla firmy.
  2. Przegląd istniejących dokumentów, umów i procedur pod kątem ich aktualności i spójności.
  3. Rozmowy z pracownikami różnych szczebli, które pokazują, jak zasady wyglądają w praktyce.
  4. Opracowanie lub poprawienie procedur z uwzględnieniem wielkości i struktury organizacji.
  5. Szkolenia oparte na przykładach z branży, a nie na odczytywaniu przepisów.
  6. Ustalenie sposobu raportowania do zarządu i okresowej weryfikacji działania systemu.

Ostatni etap bywa najczęściej pomijany, a to on decyduje o tym, czy system przetrwa pierwszy rok. Przepisy się zmieniają, firma zatrudnia nowych ludzi i wchodzi na nowe rynki, więc procedury wymagają regularnych aktualizacji.

Kancelaria, firma doradcza czy własny dział?

Firmy mają kilka możliwości organizacji tej funkcji i żadna z nich nie jest uniwersalna. Część przedsiębiorstw powierza całość zewnętrznemu doradcy, inne zatrudniają własnego compliance officera i korzystają ze wsparcia z zewnątrz tylko przy trudniejszych sprawach. Poniższe zestawienie pokazuje najczęstsze modele.

ModelMocne stronyOgraniczenia
Kancelaria complianceZnajomość przepisów i praktyki organów, tajemnica zawodowa, możliwość reprezentacji w sporachMniejsza znajomość codziennych procesów firmy
Firma doradcza lub audytorskaDoświadczenie w analizie procesów i kontroli wewnętrznejKomunikacja z doradcą nie zawsze jest chroniona tajemnicą zawodową
Wewnętrzny compliance officerCodzienna obecność w firmie i znajomość ludziRyzyko presji ze strony przełożonych i ograniczona niezależność

W praktyce często sprawdza się model mieszany. Wewnętrzny specjalista dba o bieżące funkcjonowanie procedur, a zewnętrzny adwokat compliance włącza się przy postępowaniach wyjaśniających, kontaktach z organami czy ocenie poważniejszych nieprawidłowości.

Postępowanie wyjaśniające po zgłoszeniu

Wróćmy do magazyniera z początku tekstu. Jeśli firma zatrudnia co najmniej 50 osób, ustawa o ochronie sygnalistów wymaga od niej posiadania procedury zgłoszeń wewnętrznych. Zgłoszenie trzeba przyjąć, potwierdzić i rzetelnie wyjaśnić, a osoba zgłaszająca jest chroniona przed działaniami odwetowymi. Wyjaśnienie sprawy z udziałem zewnętrznego prawnika pozwala zachować obiektywizm i lepiej chronić poufność ustaleń, szczególnie gdy zarzuty dotyczą osób z kierownictwa.

Ile compliance potrzebuje mała firma?

Rozbudowany system zgodności w spółce zatrudniającej piętnaście osób może przynieść więcej biurokracji niż korzyści. Zasada proporcjonalności jest tu bardzo ważna, a dobry doradca powinien umieć powiedzieć, czego firma nie potrzebuje. Czasem wystarczy kilka prostych zasad dotyczących prezentów, płatności i ochrony danych, spisanych zrozumiałym językiem i omówionych na jednym spotkaniu z zespołem.

Warto też pamiętać, że usługi określane jako compliance doradztwo bywają oferowane w bardzo różnym zakresie, od jednorazowego audytu po stałą obsługę. Zanim firma podpisze umowę, dobrze jest ustalić, jaki konkretny problem ma zostać rozwiązany i po czym obie strony poznają, że cel został osiągnięty. Takie podejście chroni przed zamawianiem rozwiązań, które dobrze wyglądają w prezentacji, ale niewiele zmieniają w codziennej pracy.

Zgodność jako element kultury organizacji

Żaden zestaw procedur nie zastąpi postawy zarządu. Jeśli kierownictwo samo omija zasady albo bagatelizuje zgłoszenia, pracownicy szybko uznają, że program jest fasadą. Z kolei firma, w której można otwarcie zadać pytanie o wątpliwą sytuację, wychwytuje problemy, zanim staną się sprawą dla prokuratury lub organu nadzoru. Dobrym pierwszym krokiem może być prosta rozmowa z kilkoma pracownikami różnych działów o tym, do kogo zwróciliby się z wątpliwością i czy w ogóle wiedzą, że mają taką możliwość.